پیشنه سامان(ساوه) تا فراز کوههای خرقان
سامان همراه ۴۷ روستای دیگر دهستان مزدقن چای را تشکیل میدهند.
در تقسیمات جدید کشوری سامان به همراه ۲۵ روستای دیگر دهستان کوه پایهای بخش نوبران را تشکیل میدهد
این روستا در در ارتفاع ۱۹۵۰ متری از سطح دریاهای آزاد قرار دارد، درنتیجه دارای آب و هوایی سردسیر است و تغییرهای فصلی دیرتر از روستاهای اطراف در آن نمود مییابند.
روستای سامان در شمال غربی شهرستان ساوه و با مختصات جغرافیایی ۳۵ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی، در دامنه جنوبی کوههای خرقان، در مجموعه دهستان مزلقانچای و ۱۹ کیلومتری شمال غربی بخش نوبران واقع شدهاست. آب و هوا: آب و هوای این روستا متمایل به سرد و نیمه خشک است. در برخی کتابها از مجموعه دهستان مزلقانچای، با عنوان مزلقان(مزدگان) چای هم یاد شده، از جمله در کتاب «جغرافیای تاریخی ساوه» آمدهاست که روستای سامان در کنار ۴۷ روستای دیگر دهستان «مزدقن چای» را تشکیل میدهند. این روستا در در ارتفاع ۱۹۵۰ متری قرار دارد و از این لحاظ آب و هوایی سردسیر دارد، بگونهای که تغییرات فصلی معمولاً دیرتر از روستاهای اطراف در این روستا نمود مییابند. اما کوههای خرقان، رشته کوه طویلی است که در مسیر شهرستانهای همدان، قزوین و ساوه از سمت شمال غربی به سوی جنوب شرقی به طول ۱۶۳ کیلومتر و عرض آن بین ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر کشیده شدهاست. این رشته کوه که از روستای قرهبلاغ (چشمه سیاه) واقع در دهستان خرقان غربی (شهرستان قزوین) شروع و تا گردنه رنگرز واقع در شمال ساوه ادامه یافتهاست، از کوههای بسیاری ترکیب یافته که مهمترین آنها عبارتند از: غازیان، شاه گلک، قراقی، ازون بلاغ، گورقلعه، قراولخانه، پنجهانگشت، قرهگونی، گوجهیقوز، قره توپراق، قجیر، زیارت بلاغی، موسی ارخنجی، اینچه قارا، گونل و شاهپسند که بلندترین آنها یعنی قله کوه اینچهقارا به ارتفاع ۲۹۴۴ متر واقع در ۵۷ کیلومتری غربی شمال ساوه و ۲۰ کیلومتری شمال خاوری نوبران (یعنی درست جایی که روستای سامان واقع شده) است. در دامنه جنوبی این رشته کوه رودخانههایی همچون: لوئین، کشکور، میمه، سامان، گزل دره، کرفس (با کسر ف)، ومق و بیزیه رود سرچشمه میگیرند. میانگین دمای سالیانه این رشته کوه ۱۰ تا ۲۰ درجه و میزان بارندگی سالیانه آن ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلی لیتر و از نظر زلزله خیزی مناطق غربی آن بی زیان و بتدریج که رو به سوی جنوب خاوری میرود به کم زیان، نیم زیان و بخش اکثر آن به پرزیان مبدل میگردد.
لازم به ذکر است ارتفاعات و نقاط جلگه ایی منطقههای خرقان روی گسل حوض سلطان قم واقع گردیده که این گسل به صورت شرق به غرب امتداد دارد
دست یافتن به تاریخچه سامان، نیازمند بررسی متون و مدارک قدیمی و نشستن پای سخنان پیران و ریش سفیدان روستاست، اما در مروری در برخی منابع اطلاعات زیر را به دست میآوریم: «سامان» نامی است که پیرامون شهرهایی همچون اصفهان، شاهآباد، شهر کرد و کرمان و حتی نزدیکی هرات افغانستان و بلخ ترکمنستان، بر شهرها و روستاهایی گذاشته شدهاست. در کتاب «نزهت القلوب» آمدهاست: «(سامان) دیهی بزرگ است و در حوالی خرقانین (خرقان) هوایش بسردی مایلست و آبش هم از آن کوه و با آب مزدقان پیوسته بساوه رود. حاصلش غله و انگور و اندکی میوه بود. حقوق دیوانش یک هزار و دویست دینار است.» در لغتنامه دهخدا نیز تحت عنوان «سامان» و نیز به نقل از «فرهنگ جغرافیایی ایران – جلد اول» پس از ذکر مطلب بالا آمدهاست: «قصبه ایست جزء نوبران شهرستان ساوه واقع در ۲۰ هزار گزی شمال باختر نوبران. هوای آن سرد و دارای ۲۱۵۹ تن سکنه (ذکر نشده که این آمار مربوط به چه سالی است.) است. آب آنجا از رودخانه تامین میشود. محصول آن غلات – بن شن، سیب زمینی، انگور، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی و راه آن ماشین رو است.» با استناد به نوشته حمدالله مستوفی در کتاب «زینت القلوب» که در اواسط قرن ۸ هجری به نگارش در آمده و وصفی که وی از سامان با تعبیر «دیهی است بزرگ...» بکار برده، میتوان استنباط نمود که پیدایی این روستا به احتمال زیاد به پیش از قرون دوم و سوم هجری شمسی بر میگردد، ضمن آنکه کشف برخی آثار باستانی مربوط به آن دوران در این منطقه نیز تایید کننده این دیدگاه میباشد. (که این خود یک شاخه از بررسیها و مطالعات را بخود اختصاص میدهد.) روستای کنونی سامان از دو بخش قلعه بالا و قلعه پایین تشکیل شدهاست.
محصولات کشاورزی این روستا زیبا در روزگاران قدیم شامل غلات پنبه و انگور میشدهاست ولی هم اکنون شامل غلات به صورت عمده و محصولات باغی مانند گردو و گندم بادام میباشد محل تامین آب کشاورزی از رودخانه ای سامان که در جوار همین روستا میباشد برداشت میشود و آب شرب اهالی در قدیم از محل چشمههای باینک تامین میشده ولی هم اکنون از آبهای سفرهای زیر زمینی پمپاژ میشود مقدار مساحت کل پلاکهای ثبتی روستای سامان در ۲ پلاک ۸۰ اصلی و ۵۳ اصلی بالغ بر ۱۰٬۰۰۰ هکتار میباشد که مقدار ۵۷۰۰ هکتار آن مسطح و زیر کشت آبی و دیمی میباشد.
